| Zeybek Oyunlarının Ezgisel İncelemesi |
|
|
|
| Salı, 02 Ocak 2007 | |
|
4620 kez okundu Zeybek Oyunlarının Ezgisel İncelemesi Bugün için yiğitlik, mertlik, kahramanlık ve kendine güvenin ifadesi olan Zeybek oyunlarının ve bu oyunlara eşlik eden ezgilerin en önemli özelliği tamanının 9 zamanlı usullerden oluşmasıdır. Zeybek ezgilerinde ve hatta horalarda, karşılamalarda ve özellikle roman ezgilerinde, semahlarda, mengilerde 9 zamanlı usulün bu denli yoğun kullanılması bir rastlandı mıdır? Kesinlikle doğru olduğu söylenemez. Çünkü bu usulün eski Anadolu uygarlıklarında ve özellikle Dionysos kültüründe önemli bir yer tuttuğu gerçektir. Nitekim bugün semahlar olsun, mengiler olsun hala belirli bir inanca bağlı topluluğun danslarıdır ve en azından 9 zamanlı bir bölümü bulunmayan semak yok denecek kadar azdır. Güney ve Batı Anadolu; yani geçmişte Dionysos kültürünün en yoğun yaşandığı bu yörelerin semahlarının ve mengilerinin hemen hemen tamımı 9 zamanlı usulün bu denli kullanılması, bu usulün Dionysos klütüründeki önemini açıkça ortaya koymaktadır. Eldeki veriler bu usulün Dionysos kültüründe bir kural halini aldığını göstermektedir. Bu durum da Zeybek oyunlarının yine eski Anadolu uygarlıklarından; Dionysos dininden kaldığı düşüncesini kuvvetlendirmektedir. Zeybek oyunlarında ve ezgilerinde 9 zamanlı usulün bir kural olmasına rağmen İzmir’in “Ah Bir Ataş Ver” ve Aydın’ın “Eklemedi Koca Konak” adlı türküleri bir istisnayı oluşturmaktadırlar. “Ağır”, “Yürük”, ve “Kıvrak” olarak üç grupta toplayabileceğimiz Zeybek ezgilerinde Ağır Zeybek ezgilerinin metronumu yaklaşıl 30-70 arasıdır ki (Largo) bu tür Zeybek ezgileri 30-50 arasında olanlar 9/2’lik, 50-70 arasından olanlar 9/4’lük olacak biçimde notalanırlar. Ağır, özellikle 9/2’lik Zeybek ezgileri daha çok Aydın, Muğla, İzmir-Ödemiş ve Bergama, Denizli-Acıpayam ve Tavas taraflarında yaygındır ki bunların en önemli özelliklerinden biri (istisnalar göz ardı edilirse) daima üçlüyle başlamasıdır. Bu ezgilerin icra sırasında gösterdiği önemli bir özellik ise oyuncunun oyununa bağlı olarak, çalgıcının ezgiyi gider yönünde değiştirmesidir. (Tempo Rubato). Bir ölçü içerisindeki her birim değer notadan sonra kısa bir duraklama (Ritardando), ağır Zeybek ezgilerinde çok sık görülen bir özelliktir. Bu durum, üçlü ve ölçü sonlarında çok daha abartılı bir hal almaktadır. Özellikle Aydın başta olmak üzere Muğla ve İzmir yöreleri ağır Zeybek ezgilerinin hemen hemen tamamı sözsüzdür. Yürük Zeybek ezgilerinin metronomu yaklaşık 70-100 arasıdır ki (Larghetto) bu tür ezgiler 9/4 ve 9/8’lik olacak biçimde notalanırlar. Ege, Akdeniz ve İç Anadolu’nun hemen her yerinde bu tür ezgilere rastlamak olasıdır. Kıvrak Zeybek ezgilerinin metronomu 100 ve daha yukarısıdır ki (hızına göre Adagio veya Andante) 9/8 ve 9/16’lık olacak biçimde notalanırlar. Bu tür ezgiler özellikle Teke yöresi başta olmak üzere daha çok iç kesimlerde yaygındır. “Kadın Zeybekleri” adıyla anılan ve kadınlar tarafından oynanan Zeybek türü oyunların bütünü yürük ve Kıvrak Zeybeklerden oluşur. Türk halk müziğinde kullanılan hemen tüm diziler Zeybek ezgilerinde kullanılmıştır. Zeybek ezgileri, çoğunlukla tek bölümlü, ancak ender de olsa iki bölümlü ezgilerinde oluşmaktadır. Tek bölümlü Zeybek ezgilerinin büyük çoğunluğunda her ölçü, veya diğer bir deyimle cümle muhakkak yinlenmektedir. Bu yineleme kimi zaman aynen, kimi zaman da birincisinden çok küçük farklılıklarda gerçekleşmektedir. Bu farklılık ise genellikle köprülerde, yani bir sonraki ölçüye bağlantıda gerçekleşmektedir. Ağır Zeybek ezgilerinde genellikle üçlü baştadır Üçlüyle başlayan Zeybek ezgilerinde cümleleri birbirinden ayıran değişiklikler ya (genellikle ölçüyü oluşturan cümleciklerden birisini teşkil eden) bu üçlünün içinde, veya üçlüden sonra gelen cümleciğin içerisinde gerçekleşmektedir. Kimi zaman üçlüden sonra gelen cümlecik, üçlüyü oluşturan motiflerle başlayabilmelidir. Kimi Zeybek ezgilerinde ezginin bir ölçüsü, asıl diziyi oluşturan seslerde bir veya birden çoğunun geçici olarak değiştirilmesi sonucu oluşan çeşni sayesinde; veya tiz seslere doğru birden çıkışlarla, kimi zaman da inişlerle meyan karakteri göstermektedir. Tek bölümlü Zeybek ezgilerinde en sık karşılaşılan biçim şöyledir; A [a(a1+a2) + b(b1+b2) + …] İki bölümlü Zeybek ezgileri genellikle türkü ve oyun bölümü şeklinde kendini göstermektedir. Türkü bölümünün çoğunlukla gezinleme bölümünü oluşturduğu bu ezgilerde, diğer bölüm ise oyun bölümünü oluşturmaktadır ve yine bu ezgilerin oyun bölümünü oluşturan hemen her ölçü yinelenmektedir. Bu tür Zeybek ezgilerinde türkü bölümünün bütünü veya yanlızcan bir bölümü serbest (Rêcitatif, Parlando) olanlar da oldukça çoktur. Türkü bölümünün bitiminde oyuncular, efenin veya türküyü söyleyenin “Haydi efeler”, “Haydi yer değiş” gibi komutlarıyla oyun düzenini alır ve oyuna devam ederler. Hemen tüm Zeybek bölgesinde yaygın olan “Al Yazma” ve “Serenler” çeşitlemeleri iki bölümlü Zeybek ezgilerine en güzel örnekleri oluşturmaktadırlar. İki bölümlü Zeybek ezgilerinde en sık karşılaşılan biçim şöyledir: A [(||:a:||+||:b:|+…) + B[||:(a+b):||] Zeybek türkülerinde en sık karşılaşılan biçim, çoğunlukla koşma türündeki söz kıtasını oluşturan dizelerin ilk ikisinin seslendirilmesinden sonra ikinci dizenin yinelemesi, ardından diğer dizelerin de aynı ezgile seslendirilmesidir. A[||:a(a1+||:a2||):||] Bunun yanı sıra her dizenin yinelendiği Zeybek türkülerine de rastlanılmaktadır. |
| < Önceki | Sonraki > |
|---|
