Başa Giyilenler

Sakağı: Kenarları tamamen kesilmiş bir fesin ortasına; dik durmasını sağlayan göbeği mavi-koyu kırmızı taşlı, işli, düşük ayar gümüşten veya değişik alaşımlardan yapılmış metal bir tepelik takılır. Tepeliğin tüm çevresi; bir sıra, bant üzerine sıkça dizilmiş, yarım sıra 70’lik veya 80’lik dizilir. Fesin düşmemesi için iki ucundan tutturulan ayrı bir bantta çene altından geçirilir ve bu bantın üzerine de gene sıkça dilizlen 20’lik altınlar dikilir. Kulak hizasından çene altına doğru, sarkan altın dizisine “sakağı” denir. Bu fesede “sakağı fes” adı verilir. Genç kızlık döneminde ekonomik gücü olmayan ailelerde ise; bu başlıkta, altın yerine bakır üzerine sarı kaplama taklitleri kullanılırdı ki bunlara “Marçıl” – “Mançur” denir.

Çeki: Sakağının hemen altından sadece alnı kapatacak şekilde ve baş çevresinin tamamını saran ipek krem rengi krepten bir bant bağlanır. Bu banta “Çeki” adı verilir.

Üsküf: Başın tamamı ise ince delikli tülden yapılan ve üzeri tel işli olan üsküfle örtülür. Bazı yerleşim birimlerinde bu tür örtüye “Heril” adı verilir. Baş bazen de “Şamı” adı verilen ipek cinsi bir örtü ile kapatılır.

Mevsim Çiçeği ve Dal Elmas: Baş bezemede, canlı mevsim çiçeği ve dal elmaslar kullanılır. Çiçeklerin cinsi ve takılış biçimleri ise değişik anlamlar ifade eder. Sakağı, başa yanlamasına takıldığında “Eğribaş”, çeki üsküfün üzerinden dolandığında ise baş “Çetebaşı adını alır.

Boyuna ise “Beşibirlik” ve “Kum İnci” gibi takılar takılırdı. Göz ve kaşlara “Rastık” çekilir. Orta yaşlardan itibaren başa kına yakılır. Nişan, düğün gibi günlerde yüze “Allık” gibi boyalar sürülür. Gelinlerin ise yüzlerine yaldızlı küçük yıldızlar yaptırılır. Kızların saçları gelin oluncaya kadar kesilmez ve saçları, iki tane veya “Kırkdenem” saçı şeklinde örülürdü. Nadiren saç serbest bırakılır. En çok kullanılan renkler; al, mavi, pembe ve sarıdır. Kollara ise, altın veya gümüşten “Şişe Bilezik” takılır.

Sırta Giyilenler

Bürümcük – Yüzünakma Gömlek: İçe yerli doğal ipek dokuma, krem rengi, yakasız, önden üç–dört düşmeli, kol uçları geniş ve pembe boncuklarla bezenmiş, iğne oyalı, uzun bir gömlek giyilir. Bu gömleğin saf ipek olanına “Bürümcük”, ipek-iplik karışımı olanına ise “Yüzünakma” adı verilir. Gömleğin alt kısımları bazen topdondan aşağıya sarkıtılır. Bazen de içine sokulur. Fermene ise gömleğin üstüne giyilerek kol uçları dışarı taşırılır.

Fermene: Altıparmak, çitare, mavi-mor-lacivert tonlarında çuha ve kadife kumaşlardan yapılan Fermenelere yörede kadın cepkeni de denir. Bu fermeneler dar kesimli, sadece göğüs melerini örtecek kadar kısa ve kolludur. Kol yenleri kertmeli (dilimli) olup, yenleri-kol yanları ve ön kısımları ile arka sırt uçları sarı malzemeden şal motif işlidir. Önden kopçalanarak veya bağlanarak iliklenir.

Topdon – Topandon: Altıparmak, çitare ve boyama (pembe, lacivert, uçuk mavi) düz yerli dokuma kumaşlardan yapılan topdonların ağı yaklaşık 2-2.5 metredir. Kasıktan büzülerek bağlanan bu donların ayak bileği kısımda büzgülüdür. Uçkurlukları enli olarak farklı kumaşlardan yapılır. Uçkur bağı ise ipekten uçları tel işlidir. Topdonlar özel kazanlarda kaynatılarak buruşturulur ve bükülerek saklanır. Yaklaşık 8 metre tek en kumaştan yapılan topdona yörede “Topan Don” – “Kırık Don”da denir. Düz dokuma ve boyama türünde olanlardan bazılar, kumaş özelliğinden dolay “Suriye Don” adını alır.

Kuşak (Bel Bağı): Bu tür giyside iki cins kuşak kullanılır. Bunlardan biri ipek dokumadan olan “Trablus” veya “Kalbur” kuşaktır. Diğer ise çoğunlukla kırsal kesimlerde kullanılan renkli ve desenli yün dokumadan uçları vişne rengi ipek kozalı bağlarla bezenen kuşaklardır. Bu kuşaklar; topdonun üstüne, üçgen olarak katlanan kısmı ya arkaya ya da yana sarkacak şekilde bağlanır.

Ayağa Giyilenler

Çorap: Krem rengi yün veya benzeri özellikte çoraplar kullanılır.

Ayakkabı: Ayağa ise kırmızı renkte “Yemeni” türde ayakkabılar giyilir.

Başa Giyilenler

Tura: Desenli pazen türü kumaştan yapılan ve üstten büzülerek takılan ve adına “Taka” denilen başlığın alına gelen ön alt kısmına sık bir şekilde 30 adet 10’luk altın dizilir. Takkanın iki ucundan tutturularak çene altına geçirilen ince bez bantın adı ise “Sakındırak”tır. Sakındırakların üzeri ipek veya boncuk işlemeli olur. Bu tür baş bezemenin yöredeki adı “Tura”dır.

Askılı Tura: Yeni evlenenlerde takkanın üst kısmından aşağıya doğru önden görünecek şekilde 15 sıra açık kahverengi boncuklar bir dizi halinde sarkıtılır. Boncukların uç kısımlarına ise 20’lik altınlar takılır. Bu bezemenin adı da “Askı”dır. Tura ile birlikte kullanıldığında “Askılı Tura” adını alır. Yörede yeni gelinlerin başları bu şekildedir. Evlendikten yaklaşık bir yıl sonra askılar çıkartılır ve sadece tura sürekli kullanılır.

Kollu: Takkanın üstüne askı ve turalar dışta kalacak şekilde kırmızı-bordo renginde ipek krepten bir bant sarılır ve bu bantın adına “Kollu” denir.

Çemperi: Başın tamamı yerli ipek dokumadan yapılan ve “Çemperi” denilen bir örtü ile kapatılır. Örtünün uç kısımları başın üstünden bağlanarak kulaklar dışarıda bırakılırsa, bu tip bağlamaya yörede “Çetebaşı” adı verilir.

Mevsim Çiçekleri: Baş, yukarıda belirtildiği şekilde bezendikten sonra, muhtelif yerlerine mevsim çiçeği, fesleğen ve zeytin dalı gibi bitkiler takılarak zenginleştirilir.

Sırta Giyilenler

Bürümcük – Yüzünakma Gömlek: İçe yerli ipek veya ipek-iplik karışımından dokunan yakasız bir gömlek giyilir. Bu gömleğin kol yenleri sonradan dikilir. Kol yenlerinin uç kısımları iğne oyalıdır. Ayrıca değişik renklerde boncuk ve pullarla bezenmiştir. Mintanın yaka kısmı da ipek işli ve pulludur. Bu gömlek veya mintanların ipekten dokunanına “Bürümcek” ipek-iplik karışımı dokunanına ise “Yüzünakma” denir.

Üç – Beş Entari: Altıparmak veya Çitareden yapılan uç kısımları komple siyah sutaşı ile çevrilmiş, kol yenleri kertmeli (dilimli), üçetek türünde bir üstlük giyilir. Buna “Üç – Beş Entari” adı verilir.

Göğüslük: Değişik renklerde (çoğunlukla lacivert,bordo) düz kadife kumaştan dikilen göğüslükler, üç-beş entarinin üstünden ön kısım kapalı olacak şekilde arkadan bağlanır.

Bel kuşağı: Değişik renklerde boyanmış, yünden karışık desende dokunan ve bu kuşak üç-beş entarinin üzerine bağlanır ve kuşak arkadan sarkıtılır. Bazen de bu kuşağın üzerine Yörük türü tokalı “Gümüş Kuşak” adı verilen kemer takılır. Üç-beş entarinin yan dilimleri hareketi kolaylaştırmak amacı ile gene yanlardan katlanarak bel kuşağının içine sokulur.

Önlük: Yünden yapılan bel kuşağının önüne gümüş kuşağı kapatmayacak şekilde yerli dokumadan, değişik desenli bir önlük takılır.

Ayakkabı (Don): Beyaz patiskadan (Amerikan bezi) dikilen, kasıktan bağlanan ve ağı oldukça geniş olan, ayak bilekleri büzgülü bir don giyilir. Bu donun her iki yanına elde bükülmüş ve daha sonra kök boya ile renklendirilmiş ipliklerle işlenen ve adına yörede “Yaneş” denilen, don ayakları aplike edilir. Bu donun tümüne “Ayakkabı” adı verilir.

Ayağa Giyilenler

Çorap: Krem rengi türünde, yünden, elde örme yün çorap giyilir.

Ayakkabı: Siyah veya kırmızı renkte Yemeni giyilir.

Aksesuvar

Boyuna aksesuvar olarak değişik tür ve renkte boncukların yanı sıra beşibirlik altın, uzun ve sık bir dizi halinde eski ve yeni yirmilik altınlar takılır.

Başa Giyilenler

Eseli: Üçgen şeklinde katlanan ve bir ucu arkaya gelecek kullanılan eselinin diğer uçları ise yukarı kaldırılıp başın ortasından iğne ile tutturulur. “Eseli” kırmızı ipek kumaştan yapılır. Üzeri sarı ile işlidir.

Tel Kırma Üsküf: Eseli takılmadı zamanlar tel kırma üsküf kullanılırdı. Tüz üzerine altın ve gümüş telle işlenerek yapılan, bu üsküflerin iş oldukça zengin ve ağırdır.

Sırta Giyilenler

İpek Mintan: İpek dokumadan, yakasız bir mintan içe giyilir. Mintanın geniş olan kolları oyalıdır.

Temeldevran: Bordo veya patlıcan moru adı verilen renklerde kadife kumaştan yapılan iki parçalı bir giysidir. İlk parçası uzun ve etek uçları dantelli entari yüründedir. Bunun üzerine tunik şeklindeki diğer parçası giyilir. Temel davranın tamamı “bindallı” türünde sarı işle kaplıdır.

Gümüş Kemer: İnce, tamamı gümüş olan bu kemer temeldevranın üzerinden bele takılır.

Tel Kırma Yağlık: Krem rengi türünde yerli dokuma ipek bez üzerine gümüş ve altın telle işlenmiş yağlıklar gümüş kemerin altından yanlamasına takılır.

İnci – Boncuk: Değişik türde krem rengi inci ve boncuklar kullanılan aksesuvarlar arasındadır. Bunlar uzun bir dizi halinde boyundan aşağıya sarkıtılır.

Ayağa Giyilenler

Çorap: Yünden örme krem rengi ve beyazdır.

Ayakkabı: Kırmızı renkte yemeni türü ayakkabı kullanılır.

Başa Giyilenler

Fes: Alt kısmı kesilerek küçültülmüş fesin önüne bir sıra değişik türde altınlar takılır ve fesin yanları boncuk, kuru karanfillerle bezenir.

Dastar: İpek dokumadan yapılan, uç kısımları renkli boncuklarla bezenmiş uzun bir baş örtüsüdür. Fesin üzerinden baş dastarla kapatılır.

Sırta Giyilenler

Mintan: İçe yakasız türde beyaz veya krem rengi yerli dokumadan uzunca, kollu bir mintan giyilir. Mintanın uçları şalvarın üstünden aşağıya sarkıtılır.

Fermene – Cepken: Değişik renklerde kadife türü kumaş üzerine sarı ile işlenerek yapılan cepkenler (fermeneler) önden açıktır. Sırt kısmında gene sarı ile işli motifler vardır. Üçeteğin üzerine giyilir.

Üçetek: Altıparmak ve Çitare türü dokuma kumaştan yapılan üçeteğin kol yenleri ve parçalı kısımları kertmeli ve çevresi sarı işlidir.

Kolon: Keçi kılından motifli olarak dokunan kolon, üçeteğin üzerinden bele bağlanır. Uç kısımları belden aşağıya yandan sarkıtılır. Sarkıtılan kısımların uçlarına pon pon veya püsküller takılır.

Şalvar: Değişik düz renklerde yerli dokuma kumaştan yapılır. Ayak bilekleri büzgülüdür.

Ayağa Giyilenler

Yün Çorap: Ayağa uzunca bir yün çorap giyilir.

Çarık: Ayağa giyilen meşin çarık yanlarındaki sırımları ile çapraz bir vaziyette çorabın üst kısımlarından bağlanır.

Muğla’da giyilen erkek giysilerini iki bölümde ele alınabilir. Bunlar;

a) Zeybek giysileri, genel adına “Gırıkpısat” ta denilir.
b) Köyceğiz, Ortaca, Dalaman ve Fethiye ilçelerinde giyilen Teke Yöresi giysileri.

Başa Giyilenler

Fes: Nar çiçeği veya bordo renkte kısa veya uzun püsküllü bir fes kullanılır. Fes yağlık türü bezlerle beslenir ve bunun üzerine iğne oyalı kefiye sarılır. Püskül arkadan sarkar. Fes beslenmeyip sadece üzerine ipek iğne oyalı yazma da sarılabilir. Bu durumda yazmanın bir ucu püskülle birlikte yandan sarkıtılır.

Sırta Giyilenler

Bürümcük – Yüzünakma Gömlek: İçe yerli ipek dokumadan, krem renginde uzun kollu ve kolları iğne oyalı, yakasız, önden yirik-düğmeli bir gömlek giyilir. Saf ipek olanlarına “bürümcek”, ipek-iplik karışımı olanlarına da “yüzünakma” denir.

Cepken: En üste mavi çuha üzerine tamamen siyah kaytan veya ibrişim işli (sıvama iş) kolları açık ve arkadan sarkan, bazen de kopçaları ile camadanın kollarına tutturulan cepken giyilir.

Camadan: Cepkenin altına giyilen camadan, Muğla’da iki türde karşımıza çıkar. Aynı renk ve işlemeden yapılmış olan (siyah kaytanla şal desen işli), bu camadanların bazılarının önü açıktır. Yani çapraz iliklenmez. Bu tür camadan kullanıldığında, altına mutlaka kavuşturma giyilmesi gerekir. Diğer türüne gelince; mavi veya siyah çuha kumaş üzerine siyah kaytan işli, çapraz iliklenen camadanlardır. Camadanlar dar kesimli, sadece göğüs memelerini örtecek kadar kısadır.


Kavuşturma (Delme): Mintan üzerine kolsuz yelek türünde, çapraz iliklenen, göğüs memelerini örtecek kadar kısa olan ve önü mavi çuha üzerine siyah kaytan veya ibrişim işlemeli, sırtı siyah kadife kumaş üzerine sarı veya turuncu renkte ibrişim işlemeli olan kavuşturma giyilir. Kavuşturmanın halk arasındaki adı “Delme”dir.

Dolgu Kuşak: Beli beslemek amacı ile sarılan bir çarşaf veya uzunca kuşak türüdür.

Trablus Kuşağı: Dolgu kuşağın üzerine göğüs memelerinin alt kısmından kasıklara kadar genişlikte “Kalbur Kuşak”ta denilen Trablus Kuşağı veya Şalı sarılır. Bu kuşak renkli, desenli ve ipektendir. Bazen de bu kuşağın üzerine enli dokuma kolon bağlanabilir.

Silahlık: Trablus kuşağının üzerine ise koyu kahverengi derinden yapılmış, kat kat cepleri olan işlemeli silaklık özel kayışları ile bağlanır. Silahlık, zeybeğin bir tür gardrobudur. Gözlerine değişik amaçlarla kullanılacak olan her türden malzeme konulur.

Topdon – Topandon: Mavi çuha kumaş üzerine ön kısımlar siyah kaytan işli olan topdonların ağı yaklaşık 2.5 metredir. Kasıktan büzülerek bağlanan bu topdonların üçkurlukları ise vişne rengi kumaştan yapılmıştır. Don alttan ancak diz kapaklarına kadar iner.

Saldırma: İpek kumaş üzerine tel işleme ile yapılan yağlıklar silahlığın yanına takılır.

Yağlık: İpek kumaş üzerine tel işleme ile yapılan yağlıklar silahlığın yanına takılır.

Köste: Tamamen gümüşten olan köstekler iki çeşittir. Biri boyundan geçen ve mineli klipsi ile ortadan tutturulan Arnavut türü, diğeri ise omuzdan kopçalanan Girit türüdür.

Hamayıl – Musaflık – Pazubant: Hamayıl boyna, musaflık omuza, pazubant ise kola takılır. Üçü bir arada kullanılmaz. Hamayıl ve Pazubantlar gümüşten, musaflık ise işlemeli deriden yapılmıştır. İçlerine musaf ve değişik dualar yazılarak konulur.

Maşa: Silahlığın yanında aşağıya sarkıtılan ucu çatal olan bir demir çubuktur. Maşanın görevi silahları bilemez ve hasmının silahlarını köreltmektir.

Ayağa Giyilenler

Tozluk: Bacaklara mavi çuha kumaş üzerine siyah kaytan işli, arkası boydan boya sık bir şekilde kopçalı olan “tozluk”lar takılır.

Tozluk Bağı: Tozlukların düşmemesi için üst kısımlarına koza ve püskülleri dışa gelecek şekilde tozluk bağları bağlanır. Tozluk Bağları vişne renginde yerli dokumadan yapılır. Uç kısımlarında ise koza ve püsküller bulunur. Püskül uçlarında da beyaz-şeffaf veya sarı-pirinç küçük boncuklar takılıdır.

Tulumbacı: Ayağa “Yün Çorap” (krem rengi= giyilir. Ayakkabı türü olarakta siyah, ökçesiz “Tulumbacı” kullanılır.

Kepmen – Kayalık: Çuha tozluk kullanılmadığı zamanlar bunun yerine üzeri işlemeli meşinden yapılan ve kepmen adı verilen deri tozluklar kullanılır.

Ayrıca, “Kayalık” adı verilen özel işlemeli çizmeleri de sdece efeler giyerdi.

Aksesuvar

Tabanca, fişeklik (kargılık), gümüş hançer veya koltukaltı bıçağı, iki okka ağırlığında yapağı, kav, çakmak taşı, kehribar ağızlık, gümüş tütün tabakası ve kehribar tesbih, sart.

Başa Giyilenler

Fes: Keçe veya ipekten vişne rengi bir fes kalıpsız olarak başa takılır.

Maraba: Fesin etrafına sarılan baş bağının adıdır. Krem veya açık renkte üstü sarı veya ipek işlidir. Bağlandığında uç kısmı aşağıya sarkıtılır.

Sırtta İçe Giyilenler

Mintan: Dokuma kumaştan yapılan yakasız bir gömlek içe giyilir. Çoğunlukla açık renklidir.

Sırtta Dışa Giyilenler

Cepken: Değişik renklerde kadife ve çuha kumaşlardan yapılan cepkenin kol, ön ve sırtı sarı ile motif işlidir.

Bağırtlak: Değişik türde yerli dokuma kumaşlardan yapılan bağırtlak; kolsuz, önden düğmeli ve ön kısmı siyah kaytan veya sarı işli bir yelek görünümündedir. Mintanın üstüne, cepkenin ise altına giyilir.

Bel Kuşağı: Krem veya beyaz renkte yünden dokunan bu kuşak bele dolanır ve uç kısmı yandan aşağıya sarkıtılır.

Kolon: Keçi kılından değişik renk ve motiflerde dokunan ince kolonlar bel kuşağının üstünden dolanarak bağlanır ve uç kısımları yandan aşağıya sarkıtılır.

Çağşır: Keçi kılından dokunan koyu renkli uzun bir şalvardır.

Ayağa Giyilenler

Yün Çorap: Ayağa uzunca bir yün çorap giyilir. Çağşırın paçaları (ayak uçları) bu çorabın içine sokulur.

Çarık: Ayağa giyilen meşin çarık yanlarında bulunan sırımları ile çapraz bir vaziyette çorabın üst kısımlarından bağlanır.